Bakıdan Daşkəndə uzanan qardaşlıq yolu: Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində yeni tarixi mərhələ - ŞƏRH

Dövlət səfərlərinin əhəmiyyətini imzalanan sənədlərin sayından çox, həmin sənədlərin arxasında dayanan siyasi iradə və tarixi məna müəyyən edir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 23–24 avqust 2026-cı ildə Özbəkistana dövlət səfəri məhz belə səfərlərdən biri oldu. Daşkənddə imzalanan "Əbədi dostluq haqqında Müqavilə" iki ölkənin münasibətlərində yeni mərhələ açdı. Səfər çərçivəsində Azərbaycan və Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclası keçirildi, geniş sənədlər paketi imzalandı, yeni iqtisadi və humanitar layihələrə start verildi. Səfərin ikinci günündə isə Azərbaycan və Özbəkistan liderlərinin Buxarada birgə olması bu münasibətlərin yalnız siyasi və iqtisadi deyil, həm də dərin tarixi-mədəni məzmun daşıdığını nümayiş etdirdi.

Bu səfəri üç sözlə ifadə etmək mümkündür: əbədi dostluq, strateji inteqrasiya və Türk dünyasında yeni bağlar.

"Əbədi dostluq" – siyasi münasibətlərdə yeni mərhələ

2024-cü ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması münasibətləri yeni səviyyəyə qaldırmışdı. 2026-cı ilin avqustunda imzalanan Əbədi dostluq haqqında Müqavilə isə bu siyasi yaxınlığın daha uzunmüddətli və nəsilləri əhatə edən məzmununu ortaya qoyub. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev sənədi səfərin əsas tarixi nəticəsi kimi qiymətləndirərək onun sadəcə hüquqi sənəd deyil, iki ölkənin əməkdaşlığı dərinləşdirmək və ümumi gələcək qurmaq iradəsinin ifadəsi olduğunu vurğulayıb. Burada xüsusi diqqətçəkən məqam odur ki, münasibətlər prezidentlər arasında yüksək səviyyəli siyasi dialoqlarla paralel hökumətlər, parlamentlər, regionlar, biznes dairələri və cəmiyyətlər arasında əlaqələr də paralel şəkildə inkişaf edir. Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi bunun institusional göstəricisidir. Belə mexanizm liderlər arasında formalaşmış etimadı dövlətlərarası davamlı əməkdaşlıq sisteminə çevirir.

Bir milyard dollar – amma son hədd deyil

Səfərin mühüm nəticələrindən biri iqtisadi münasibətlər üçün konkret hədəfin müəyyənləşdirilməsidir: 2030-cu ilədək iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılması. Əslində, bu rəqəmin özü qədər Prezident Şavkat Mirziyoyevin "bu, son hədd deyil" mesajı da diqqət çəkir. İki ölkə iqtisadiyyatının bir-birini tamamlayan imkanları nəzərə alınaraq daha böyük göstəricilərə çıxmaq niyyəti ifadə edilib. Bu məqsədlə xüsusi proqram qəbul olunub. Bu istiqamətdə artıq ciddi baza formalaşıb. Azərbaycanda Özbəkistan investisiyalı 130-dan çox kommersiya təşkilatı fəaliyyət göstərir. Azərbaycan şirkətləri də Özbəkistanda hotelçilik, turizm və digər sahələrə investisiya yatırır. Avtomobil sənayesində əməkdaşlıq çərçivəsində Azərbaycanda 10 mindən çox Chevrolet avtomobili və yüzlərlə Isuzu avtobusu istehsal olunub.

Deməli, söhbət sadəcə ticarətin artırılmasından getmir. Qarşıda birgə istehsal, investisiya, sənaye kooperasiyası və regional biznes şəbəkələrinin qurulması dayanır.

Xəzərin iki sahili bir iqtisadi məkan kimi

Səfərin geoiqtisadi baxımdan ən mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat və tranzit məsələsidir. Azərbaycan Cənubi Qafqazın, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın əsas iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Bu iki ölkənin əməkdaşlığı Xəzərin iki sahilini birləşdirən daha geniş nəqliyyat və logistika sisteminin formalaşmasına xidmət edir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında tranzit daşımalarının həcmi 1,4 milyon tona çatıb, 2026-cı ilin ilk altı ayında isə daha 12,2 faiz artım qeydə alınıb. Tərəflər Trans-Xəzər dəhlizinin potensialının birlikdə inkişaf etdirilməsi və Xəzərdə birgə donanmanın yaradılması üzrə işi sürətləndirmək barədə razılaşıblar. Bu, Azərbaycan üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycan–Özbəkistan nəqliyyat əməkdaşlığı təkcə iki ölkə arasındakı yükdaşımaları artırmır. Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və digər regional marşrutlarla əlaqələndirilməsi Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni iqtisadi arteriya yarada bilər. Prezident İlham Əliyev də bu inteqrasiyanın bütün region üçün yeni iqtisadi və tranzit imkanları yaradacağını vurğulayıb. Beləliklə, Bakı ilə Daşkənd arasındakı tərəfdaşlıq getdikcə daha böyük bir coğrafiyanın – Mərkəzi Asiya, Xəzər və Cənubi Qafqazın iqtisadi bağlılığının elementinə çevrilir.

Qarabağdan Daşkəndə uzanan dostluğun ən təsirli səhifəsi

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən emosional məqamlarından biri isə Qarabağ mövzusudur. Özbəkistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və Qarabağın bərpasına verdiyi dəstək iki ölkə arasındakı münasibətlərin siyasi bəyanatlardan daha artıq olduğunu göstərir. Füzulidə Özbəkistan tərəfindən Mirzə Uluqbəy adına 960 şagird yerlik məktəbin inşa edilməsi bu dəstəyin ən parlaq nümunələrindən biridir. Xankəndidə tikiş fabrikinə investisiya qoyulması və Qarabağda ilk böyük sənaye layihələrindən birinin Özbəkistanla bağlı olması isə artıq əməkdaşlığın yeni mərhələyə – quruculuq və iqtisadi reinteqrasiyaya keçdiyini göstərir. Bu faktın xüsusi mənası var. Bir vaxtlar müharibə və işğal nəticəsində dağıdılmış Qarabağda indi Özbəkistanın məktəbi, müəssisəsi və investisiyası görünür. Bu, diplomatik münasibətlərin ən təsirli ifadələrindən biridir: dostluq sözdən əmələ, əməl isə gələcəyə çevrilir.

Nizami və Nəvai: əsrləri birləşdirən mədəni körpü

Səfərin siyasi və iqtisadi gündəliyi qədər mədəni tərəfi də diqqətəlayiq idi. Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılması və "Yeni Daşkənd"də "Azərbaycan" parkının təməlinin qoyulması iki xalqın ortaq yaddaşında xüsusi yer tutacaq hadisələrdir. Özbəkistan tərəfi bu obyektləri Azərbaycan–Özbəkistan qardaşlığının simvolları kimi təqdim edib. Burada təsadüfi heç nə yoxdur. Nizami Gəncəvi Azərbaycan ədəbi-mədəni düşüncəsinin böyük simasıdır. Əlişir Nəvai isə özbək klassik ədəbiyyatının zirvəsidir. İndi iki ölkə bu iki böyük mütəfəkkirin irsini birləşdirən bədii film yaratmaq barədə razılığa gəlib. Bu, əslində, iki xalqın keçmişinə deyil, gələcəyinə hesablanmış mədəni diplomatiyadır. Çünki Nizami ilə Nəvai arasında qurulan körpü təkcə Azərbaycan və Özbəkistanı deyil, Türk dünyasının ortaq ədəbi və mənəvi yaddaşını bir araya gətirir.

Buxara – səfərin ən simvolik məqamı

Səfərin ikinci gününün Buxarada keçirilməsi ayrıca diqqətə layiqdir. Daşkənddə müasir dövlətçilik, iqtisadiyyat, investisiya və gələcək layihələr müzakirə olundu. Buxarada isə iki ölkənin liderləri və birinci xanımları şəhərin qədim tarixi-mədəni abidələri ilə tanış oldular."Ark" qalası, "Poyi-Kalon" kompleksi və İsmayıl Samani türbəsi kimi tarixi məkanların ziyarəti səfərə fərqli məna qatıb. Sanki bu səfərin mesajı belə tamamlandı: Gələcəyi birlikdə qurmaq üçün əvvəlcə bizi birləşdirən tarixi xatırlamaq lazımdır. Buxara ilə Bakı, Nizami ilə Nəvai, Qarabağla Özbəkistanın göstərdiyi həmrəylik – bunların hər biri iki xalq arasındakı münasibətlərin yalnız bugünün siyasi maraqlarından doğmadığını göstərir.

Azərbaycan və Özbəkistan: Türk dünyasının iki strateji dayağı

2026-cı il səfərinin Azərbaycan üçün ən mühüm geosiyasi nəticələrindən biri də Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərin daha geniş regional çərçivədə möhkəmlənməsidir. Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşləri formatına qoşulub. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, bu qərar Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında vahid etimad, mehriban qonşuluq və qarşılıqlı bağlılıq məkanının formalaşdırılması baxımından mühüm addımdır. Özbəkistanın isə bu prosesdə xüsusi çəkisi var. Həm əhalisi, həm iqtisadi potensialı, həm coğrafi mövqeyi, həm də Türk dünyasındakı tarixi və mədəni rolu baxımından Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın əsas dövlətlərindən biridir. Azərbaycanın Xəzər üzərindən Avropaya, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyanın dərinliklərinə və Çin istiqamətinə çıxış imkanları bir-birini tamamlayır. Bu səbəbdən Bakı–Daşkənd əməkdaşlığının güclənməsi Türk dünyasının qərbi ilə mərkəzi arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi deməkdir.

"İki ölkə – bir çempionat"

Səfərin gələcəyə hesablanmış daha bir maraqlı istiqaməti gənclər və idmandır. 2027-ci ildə Azərbaycan və Özbəkistan gənclər arasında futbol üzrə dünya çempionatına birlikdə ev sahibliyi edəcək. Liderlər bu münasibətlə "İki ölkə – bir çempionat" adlı genişmiqyaslı dövlət proqramının həyata keçirilməsini təklif ediblər. Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız idmanla məhdudlaşmır. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı üçün ən vacib məsələ gələcək nəsillərin bir-birini tanımasıdır. Gənclər, tələbələr, idmançılar, yaradıcı insanlar və sahibkarlar arasında əlaqələr gücləndikcə siyasi qərarların arxasında dayanan ictimai baza da möhkəmlənir.

Azərbaycan və Özbəkistanın bugünkü münasibətlərini yalnız son illərin siyasi dinamikası ilə izah etmək mümkün deyil. Bu yaxınlığın arxasında ortaq türk mənşəyi, dil və mədəniyyət bağları, İslam sivilizasiyasının ortaq irsi, İpək yolu boyunca formalaşmış tarixi əlaqələr və Nizami–Nəvai kimi böyük ədəbi simaların yaratdığı ümumi mənəvi məkan dayanır. Lakin 2026-cı ilin Daşkənd səfərinin əsas fərqi ondadır ki, tarixi yaxınlıq artıq müasir dövlət siyasətinin konkret layihələrinə çevrilir. Füzulidə məktəb, Xankəndidə istehsal, Daşkənddə Nizami Universiteti, "Azərbaycan" parkı, artan ticarət, investisiya layihələri, Trans-Xəzər nəqliyyatı və gələcəkdə birgə həyata keçiriləcək mədəni və idman layihələri bunun göstəricisidir. Bu mənada Prezident İlham Əliyevin səfər zamanı söylədiyi fikir xüsusi məna daşıyır: Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər artıq həm mənəvi, həm də maddi möhkəm təməl üzərində qurulub və belə sintezə dünya siyasətində nadir hallarda rast gəlinir. Bu səfər Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin siyasi müttəfiqlikdən daha dərin, iqtisadi tərəfdaşlıqdan daha geniş və mədəni yaxınlıqdan daha uzunmüddətli bir mərhələyə keçdiyini nümayiş etdirdi.

Bir tərəfdə Qarabağın dirçəlişinə Özbəkistanın verdiyi tarixi dəstək, digər tərəfdə Daşkənddə ucalan Nizami adına universitet və "Azərbaycan" parkı... Bir tərəfdə Xəzərdən keçən yeni nəqliyyat yolları, digər tərəfdə Buxaranın minillik tarixi... Bir tərəfdə 2030-cu il üçün 1 milyard dollarlıq ticarət hədəfi, digər tərəfdə Nizami ilə Nəvaini gələcək nəsillərə birlikdə tanıtmaq arzusu... Bütün bunlar eyni mənzərənin müxtəlif hissələridir. Və həmin mənzərənin adı Xəzərin iki sahilini, Cənubi Qafqazı və Mərkəzi Asiyanı bir-birinə daha sıx bağlayan, Türk dünyasının siyasi, iqtisadi və mədəni gücünü artıran yeni əməkdaşlıq məkanıdır. Daşkənddə imzalanan "Əbədi dostluq haqqında Müqavilə" isə iki xalqın tarixi yaxınlığının gələcək nəsillərə ünvanlanmış siyasi ifadəsidir.

Ayaz Mirzəyev