Azərbaycan xarici bazarlardan necə qazanır və əsas risklər nələrdir?
Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun
Azərbaycanın qeyri-neft-qaz ixracında artım davam edir. Yerli məhsulların xarici bazarlara satışından əldə olunan gəlirlər yüksəlir, ixracın tərkibində sənaye və emal məhsullarının çəkisi artır.
Bununla belə, qarşıda duran əsas vəzifə yalnız xaricə satışın həcmini böyütmək deyil, həm də daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalını genişləndirmək, yeni bazarlara çıxmaq və qlobal ticarətdə ayrı-ayrı ölkələrdən asılılığı azaltmaqdır.
BAKU.WS Oxu.Az-a istinadən xəbər verir ki, bu məsələlər 2027-ci ilin dövlət büdcəsinin Milli Məclisdə müzakirəsi zamanı da gündəmə gəlib. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov çıxışında daxili bazarın imkanlarını nəzərə alaraq, istehsalın daha çox xarici bazarlara istiqamətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
"Daxili bazarın həcmi nəzərə alınmaqla, ixracyönümlü inkişafın sürətləndirilməsi strateji vəzifədir", - deyə nazir bildirib.
M.Cabbarovun sözlərinə görə, bu istiqamətdə üstünlük ölkənin mövcud resursları hesabına inkişaf etdirilə bilən və daha yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal sahələrinə verilir:
"Bu sahədə əsas prioritet yerli resurslara əsaslanan sənaye sahələridir: metallurgiya, kimya, əczaçılıq, qida emalı, pambıq emalı və toxuculuq".
Nazir iqtisadiyyatın strukturunda baş verən dəyişikliklərə də toxunub:
"Qeyri-neft-qaz sənayesi, nəqliyyat-logistika və rəqəmsal xidmətlər sektorları artımın aparıcı sahələrinə çevrilir".
Onun təqdim etdiyi rəqəmlərə əsasən, 2026-cı ilin ilk doqquz ayında sənaye zonalarının qeyri-neft-qaz sənaye istehsalındakı payı 19 faizi, bu sahənin ixracındakı payı isə 23 faizi ötüb.
2026-cı ilin ilk 10 ayında qeyri-neft-qaz ixracı 3.6 milyard dollara çatıb. İlin yekununda isə bu göstəricinin 4.2 milyard dolları keçəcəyi gözlənilir.
Bəs ixracın artımında hansı məhsulların payı daha çoxdur və mövcud nəticələr nə dərəcədə davamlı ola bilər?
İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin noyabrda açıqladığı ilkin statistikaya görə, 2026-cı ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycanın qeyri-neft sektoru üzrə ixracı, qeyri-monetar qızıl istisna olmaqla, ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 20.8 faiz artaraq 3.6 milyard dollara yüksəlib.
Təkcə oktyabr ayında xarici bazarlara 414.2 milyon dollarlıq qeyri-neft məhsulu göndərilib. Bu isə 2025-ci ilin müvafiq ayı ilə müqayisədə 23 faiz çoxdur.
Ayrı-ayrı məhsul qruplarının göstəricilərinə nəzər saldıqda artımın yalnız kənd təsərrüfatı hesabına baş vermədiyi görünür.
İlk 10 ayda şəkər və şəkərdən hazırlanan qənnadı məmulatlarının ixrac dəyəri 2.4 dəfə artıb. Alüminium və ondan hazırlanan məmulatların ixracında 39.2 faiz, qara metallardan hazırlanan məhsullarda 34 faiz, mis və ondan hazırlanan məmulatlarda isə 24.9 faiz artım qeydə alınıb.
Üzvi kimyəvi birləşmələrin ixracı 16.1 faiz, pambığın ixracı 14.2 faiz, tərəvəzlərin ixracı 11.6 faiz, yeməli meyvələrin ixracı isə 6.7 faiz yüksəlib.
Bu göstəricilər metallurgiya və kimya sənayesinin qeyri-neft ixracındakı rolunun artdığını göstərir. Ənənəvi kənd təsərrüfatı məhsulları xarici bazarlarda əhəmiyyətini qorusa da, sənaye məhsullarının satışında qeydə alınan artım ixracın strukturunda müəyyən dəyişikliklərin getdiyini deməyə əsas verir.
Ancaq burada mühüm bir məqam var. İxracın dollar ifadəsində artması heç də bütün məhsullar üzrə satış həcminin eyni səviyyədə yüksəlməsi demək deyil. Beynəlxalq bazarlarda qiymətlərin dəyişməsi də ümumi göstəriciyə təsir edir. Məsələn, metalın dünya bazarındakı qiyməti bahalaşdıqda ixracdan əldə olunan gəlir məhsulun fiziki həcmi dəyişmədən də arta bilər.
Ona görə də ixracın real imkanlarını qiymətləndirərkən yalnız gəlirlərə deyil, istehsal həcminə, məhsulun emal səviyyəsinə və ölkə daxilində yaradılan əlavə dəyərə də diqqət yetirilməlidir.
Bu baxımdan kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Meyvə-tərəvəzin xammal şəklində satılması ilə ondan hazırlanmış hazır qida məhsulunun ixracı arasında həm qiymət, həm də istehsal prosesində yaradılan əlavə dəyər baxımından fərq var.
Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin ilk 10 ayında kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı 12.7 faiz artaraq 866.9 milyon dollara çatıb. Aqrar-sənaye məhsullarının ixracında isə daha yüksək - 28.8 faizlik artım qeydə alınıb və bu istiqamətdə xarici satışın dəyəri 334.9 milyon dollar təşkil edib.
Beləliklə, kənd təsərrüfatı və aqrar-sənaye məhsullarının birlikdə ixracı 1.2 milyard dollara yüksəlib.
Diqqətçəkən bir məqam da odur ki, aqrar-sənaye məhsullarının ixracı kənd təsərrüfatı məhsulları ilə müqayisədə daha sürətlə artır. Bu fərq emal sənayesinin inkişafı üçün mövcud imkanları da ortaya qoyur.
Yerli xammalın ölkə daxilində emal edilməsi istehsal zəncirinin genişlənməsi, yeni müəssisələrin yaradılması və əlavə iş yerlərinin açılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Üstəlik, hazır məhsul ixracı istehsalçılara xarici bazarlarda daha yüksək gəlir əldə etmək imkanı verə bilər.
Lakin istehsalın artırılması məsələnin yalnız bir tərəfidir. Məhsulun hansı bazarda və hansı şərtlərlə satılması da az əhəmiyyət daşımır.
2026-cı ilin ilk doqquz ayının statistikasına əsasən, Azərbaycanın qeyri-neft məhsullarının əsas ixrac istiqamətləri arasında Rusiya 881.4 milyon dollar, Türkiyə 475.2 milyon dollar, Gürcüstan 443 milyon dollar və İsveçrə 327.9 milyon dollarla yer alıb.
Bu ölkələr Azərbaycan ixracatçıları üçün mühüm bazarlar olaraq qalır. Bununla yanaşı, xarici satışın müəyyən ölkələrdə cəmləşməsi riskləri də artırır. Ticarət qaydalarının dəyişməsi, nəqliyyat xərclərinin bahalaşması və ya həmin ölkələrdə tələbatın azalması yerli istehsalçıların gəlirlərinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Məhz buna görə yeni bazarların tapılması ixrac siyasətinin vacib istiqamətlərindən biri olmalıdır. Ancaq yeni ölkəyə məhsul göndərmək üçün alıcı tapmaq kifayət etmir. İstehsalçılar həmin bazarın keyfiyyət tələblərinə uyğunlaşmalı, müvafiq sertifikatlar almalı, məhsulun davamlı tədarükünü və rəqabətqabiliyyətli qiymətini təmin etməlidirlər.
Bütün bunlar isə əlavə maliyyə vəsaiti tələb edir. Xüsusilə kiçik və orta müəssisələr üçün xarici bazarlara çıxış zamanı logistika və sertifikatlaşdırma xərcləri ciddi maneəyə çevrilə bilər.
Mikayıl Cabbarovun büdcə müzakirələrində açıqladığı dəstək mexanizmləri də bu baxımdan nəzəri xüsusi cəlb edir.
Nazirin sözlərinə görə, Bakı və Abşerondan kənarda sahibkarlıq kreditləri üzrə faizlərin yarısı dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılır. Kredit zəmanətinin limiti 20 faizdən 50 faizə yüksəldilib. Eyni zamanda, ixracatçıların nəqliyyat xərclərinin 70 faizədək hissəsi, mikro, kiçik və orta ixracatçıların gömrük rəsmiləşdirilməsi üzrə xərclərinin isə müəyyən hissəsi kompensasiya olunur.
Bu mexanizmlərdən istifadə regionlarda fəaliyyət göstərən müəssisələrin xarici bazarlara çıxışını asanlaşdıra bilər. Xüsusilə daşınma xərclərinin yüksək olduğu istiqamətlərdə dövlət dəstəyi məhsulun son qiymətinə və rəqabət imkanlarına təsir göstərir.
Digər tərəfdən, ixrac potensialını yalnız kənd təsərrüfatı və sənaye məhsulları ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Azərbaycanın xidmətlər sahəsində də xarici bazarlardan gəlir əldə etmək imkanları var.
M.Cabbarov parlamentdəki çıxışında bu məsələyə ayrıca toxunub:
"Xidmətlər ixracı böyük potensiala malikdir".
Nazir nəqliyyat və logistika, maliyyə xidmətləri, turizm, işgüzar xidmətlər, informasiya texnologiyaları və data mərkəzlərini perspektivli istiqamətlər kimi göstərib.
Bu sahələrin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onların bir hissəsində gəlir əldə etmək üçün böyük həcmdə xammal sərfiyyatına ehtiyac yoxdur. Xüsusilə informasiya texnologiyaları və rəqəmsal xidmətlərdə əsas resurs insan kapitalı, peşəkar bilik və texnoloji imkanlardır.
Nəqliyyat və logistika sahəsində isə Azərbaycanın coğrafi mövqeyi əlavə imkanlar yaradır. Beynəlxalq yükdaşımaların və tranzit xidmətlərinin genişlənməsi ölkəyə məhsul satışından fərqli mənbələr hesabına da valyuta daxilolmalarını artırmağa şərait yarada bilər.
Bununla belə, malların ixracı ilə xidmətlərin ixracı fərqli statistik göstəricilərdir. Buna görə onların nəticələrini qiymətləndirərkən bu fərq nəzərə alınmalıdır.
2027-ci ilin dövlət büdcəsinə dair makroiqtisadi proqnozlarda qeyri-neft-qaz mallarının ixracının 4.5 milyard dollara çatacağı nəzərdə tutulur. Həmin göstərici tədiyə balansı metodologiyası ilə hesablandığı üçün cari gömrük ixracı statistikası ilə birbaşa müqayisə zamanı metodoloji fərqlər nəzərə alınmalıdır.
Mövcud rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycanın qeyri-neft ixracında artım üçün müəyyən istehsal bazası formalaşıb. Metallurgiya, kimya, aqrar-sənaye və qida emalı sahələrində əldə olunan nəticələr bu potensialın genişləndirilməsi üçün imkanlar yaradır.
Bununla belə, qarşıdakı illərdə əsas sınaq ixracın dəyərini artırmaqla yanaşı, onun strukturunu da dəyişmək olacaq. Xammal və ilkin emal məhsullarından daha mürəkkəb, yüksək əlavə dəyər yaradan hazır məhsullara keçid, xarici bazarların sayının artırılması və yerli müəssisələrin rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi bu prosesdə həlledici rol oynayacaq.
Nəticə etibarilə, qeyri-neft ixracının uzunmüddətli uğuru yalnız xaricə nə qədər məhsul satılmasından deyil, həmin məhsulun istehsalında ölkə daxilində nə qədər dəyər yaradılmasından və Azərbaycan istehsalçılarının beynəlxalq bazarlarda nə dərəcədə möhkəmlənməsindən asılı olacaq.
Oxşar xəbərlər
Bankda əmanəti olanların nəzərinə: Yeni ildən qaydalar dəyişir
"Gələn ildən etibarən "Vergi Məcəlləsində" bir sıra dəyişikliklər nəzərdə tutulub. Bu ilin son günü, həmçinin bir sıra güzəştlərin müddəti başa çatır". BAKU.WS...