Azərbaycanlıların yaşadığı Leyliqaçan: 1919-cu ilin faciəsi və unudulmuş kəndin izləri

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistan ərazisində yerləşən, 1919-cu ildə erməni silahlı birləşmələrinin hücumlarına məruz qalmış Leyliqaçan Azərbaycan kəndinin tarixi araşdırılıb.

BAKU.WS xəbər verir ki, bu barədə məqalə "Perished Civilization" nəşrində dərc olunub.

Məlumata görə, çar dövründə kəndin adı "Leyli-Kaçan", "Leyli-koçan", "Leylikoçan" və "Leylikaçan", sovet dövründə isə "Leyli Qaçan" və "Leylikaçan" kimi yazılıb. Leyliqaçan indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş, lakin dövrümüzə qədər gəlib çatmamış türk kəndlərindən biridir.

Araşdırmada qeyd olunur ki, kəndin əsası XIX əsrin ikinci yarısında Terp kəndindən köçənlər tərəfindən qoyulub. Çar Rusiyası dövründə Leyliqaçan İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasının tərkibində olub. Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünün statistik məlumatlarına əsasən, 1919-cu ilə qədər kənddə müxtəlif dövrlərdə yalnız azərbaycanlılar və ya əsasən onların əcdadları yaşayıb.

Mənbələrə görə, 1873-cü ildə kənddə 139, 1886-cı ildə 153, 1897-ci ildə 352, 1908-ci ildə 384, 1914-cü ildə isə 384 nəfər azərbaycanlı yaşayıb. 1959-cu ildə isə kənddə cəmi 13 azərbaycanlı qeydə alınıb.

Əhalinin sayının artması qonşu kəndlərdən köçlə də əlaqələndirilir. Belə ki, 1890-cı ildə Daylaxlı kəndinin 12 türk məhəlləsindən 10-u Leyliqaçana köçürülüb. Bu amilin 1897-ci ildə əhalinin sayında qeydə alınan artımı izah etdiyi bildirilir.

Araşdırmada xatırladılır ki, 29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti İrəvan şəhərinin Ermənistana güzəştə gedilməsi barədə qərar qəbul edib. Bundan sonra Ermənistan Respublikası ilə Azərbaycan, Gürcüstan və Osmanlı imperiyası arasında ərazi məsələləri ilə bağlı mübahisələr yaranıb.

Məqalədə bildirilir ki, 1918–1920-ci illərdə Ermənistanda hakimiyyətdə olan Daşnaksütyun partiyasının rəhbərliyi dövründə İrəvan quberniyasında, eləcə də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhaliyə qarşı zorakılıq və etnik təmizləmə halları baş verib.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici işlər nazirinin Ermənistanın xarici işlər nazirinə göndərdiyi notaya əsasən, 1919-cu ilin sonlarında Leyliqaçan da daxil olmaqla, türk əhalinin yaşadığı bir sıra kəndlər erməni qoşunlarının hücumlarına məruz qalıb. Həmin sənəddə bu kəndlərdə 300 kişinin öldürüldüyü, 30 qadının isə əsir götürüldüyü qeyd olunub.

Sonrakı dövrlərdə, sovet hakimiyyəti illərində kəndə Terp (indiki Saravan) sakinlərinin az bir hissəsi köçürülüb. Lakin sonrakı illərə aid mənbələrdə Leyliqaçan haqqında məlumatlara rast gəlinmir.

2021–2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyənləşdirilməsi və sənədləşdirilməsi məqsədilə genişmiqyaslı araşdırmalar aparılıb. Bu işlər zamanı Leyliqaçan kəndinin ərazisində onlarla yarıdağılmış məzar daşının olduğu azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib.

Qeyd edək ki, "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində müasir Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd haqqında məlumat toplanaraq sistemləşdirilib. Həmin kəndlərin bəzilərində qəbiristanlıq, pir və məscid kimi türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları bu günədək qorunub saxlanılıb.