Azərbaycanda 3 600 il əvvələ aid döyüşçü məzarında nadir diorit toppuz başlığı və silahlar aşkarlanıb

Azərbaycanın qərbində 3 600 il yaşı olan kurqanı tədqiq edən arxeoloqlar burada Orta Tunc dövründə mühüm hərbi və sosial statusa malik şəxsin dəfn edildiyini göstərən nadir daş toppuz başlığı, tunc xəncər və ox ucluqlarından ibarət kolleksiya aşkar ediblər.

Tapıntılar Ağstafa rayonunda yerləşən "Keşikçidağ" Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun Sarıyoxuş ərazisindəki 4 saylı kurqandan əldə edilib. Arxeoloqlara görə, döyüşçü təxminən e.ə. XVII-XVI əsrlərdə dəfn edilib. Bu dövr Cənubi Qafqazda Tunc dövrü icmalarının siyasi təşkilatlanmasını və sosial iyerarxiyasını anlamaq baxımından mühüm olaraq qalır.

Yüksək statuslu şəxs üçün inşa edilmiş məzar

Daşlarla örtülmüş kurqanın diametri təxminən 12 metr, ətraf ərazidən hündürlüyü isə təxminən 80 santimetrdir. Onun dəfn kamerası təxminən 1-1,2 metr dərinliyə qədər uzanır.

Məzarı xüsusilə əhəmiyyətli edən məqam dəfn kamerasından silahların və yüksək statusu göstərən əşyaların birlikdə aşkarlanmasıdır. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu əşyalar icmanın hərbi və sosial strukturunda yüksək mövqe tutan, ehtimal ki, döyüşçü, komandan və ya hakim elitanın üzvünə aid olub.

Tapıntılar arasında yaxın döyüşlə birbaşa əlaqəli olan tunc xəncər də var. Arxeoloqlar xəncərin məzarda olmasını dəfn edilən şəxsin sadəcə şəxsi qiymətli əşyalar kimi silahlara sahib olmasından deyil, hərbi rola malik olmasından xəbər verən ən aydın göstəricilərdən biri hesab edirlər.

Lakin xəncər mənzərənin yalnız bir hissəsidir.

Hakimiyyət rəmzi ola biləcək daş toppuz

Kurqandan aşkar edilən diqqət çəkən əşyalardan biri dioritdən hazırlanmış toppuz başlığıdır. Təxminən 400-500 qram ağırlığında olan, diqqətlə formalaşdırılmış və cilalanmış daşın hər iki tərəfdən qazılmış mərkəzi dəliyi var. Bu dəlik əşyanın taxta və ya sümük dəstəyə bərkidilməsinə imkan verirdi.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu cür əşyalar praktiki funksiyadan daha artıq məna daşıya bilərdi. Tunc dövrü cəmiyyətlərində toppuz həm də rütbə və hakimiyyəti ifadə edə bilər, hərbi aristokratlar, tayfa rəhbərləri və ya komandirlərlə əlaqəli mərasim və ya simvolik əşyaya çevrilə bilərdi.

Onun diqqətlə balanslaşdırılmış və simmetrik forması da əhəmiyyətlidir. Hazırlanma texnikası Cənubi Qafqazda daş emalı sahəsində inkişaf etmiş ənənənin mövcudluğunu sübut edir. Bu bölgədə sənətkarlar praktiki dizaynı statusun vizual ifadəsi ilə birləşdirən əşyalar hazırlaya bilirdilər.

Xəncərlə birlikdə nəzərdən keçirildikdə toppuz dəfnin kimliyi müharibə və hakimiyyətlə sıx bağlı olan bir şəxsə aid olduğu barədə ehtimalı daha da gücləndirir.

Obsidian və çaxmaqdaşı ox ucluqları mənzərəni tamamlayır

Arxeoloqlar məzardan bir neçə növ ox ucluğu da aşkar ediblər. Onların arasında qeyri-adi qanadşəkilli nümunələrlə yanaşı, iki qara obsidian ox ucluğu və doqquz incə işlənmiş çaxmaqdaşı nümunəsi var.

Obsidian tapıntıları xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki onlar bölgədə dövr edən vulkanik xammaldan istifadə edildiyini göstərir. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu tapıntılar icmaların silah istehsalına yararlı daş materiallarını necə əldə etdiklərini və mübadilə etdiklərini aydınlaşdırmağa kömək edə bilər.

Tünd qırmızımtıl çalarları və diqqətlə işlənməsi ilə seçilən çaxmaqdaşı ox ucluqları qeyri-adi dərəcədə zəngin silah dəstinə daha bir element əlavə edir. Məzarda yalnız bir deyil, hərbi təchizatın bir neçə kateqoriyası olub. Bu da dəfn edilən şəxsin yüksək mövqe tutduğu barədə ehtimalı gücləndirir.

Kurqanın tarixini daha dəqiq müəyyənləşdiriləcək

Hazırkı xronologiyaya əsasən, dəfn Orta Tunc dövrünə, təxminən e.ə. XVII-XVI əsrlərə aid edilir. Lakin tədqiqatçılar daha dəqiq mütləq tarix müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Qazıntılar zamanı götürülmüş nümunələrin Yaponiya, Türkiyə və ABŞ-dakı laboratoriyalarda radiokarbon analizindən keçirilməsi gözlənilir.

Kurqandan əldə edilən keramika materialları və digər tapıntılar da Keşikçidağ qoruğunun kolleksiyasına daxil edilməzdən əvvəl ilkin konservasiya və laboratoriya emalından keçirilir.

Qazıntı işləri Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu və Keşikçidağ qoruğu ilə birgə həyata keçirilən "Keşikçidağda Elmi Arxeoloji Qazıntılar və 6-cı Yay Məktəbi" layihəsinin bir hissəsidir. Çöl tədqiqatlarına arxeoloq Vaqif Əsədov rəhbərlik edir. Layihədə həmçinin praktiki arxeoloji təlim keçən tələbələr və gənc könüllülər iştirak edirlər.

Tədqiqatçılar üçün 4 saylı kurqanın əhəmiyyəti yalnız ayrı-ayrı silahların qorunub saxlanmasında deyil. Toppuz başlığı, xəncər və ox ucluqları birlikdə Cənubi Qafqazda üç min beş yüz ildən də çox əvvəl hərbi kimliyin, sosial statusun və hakimiyyətin dəfn mərasimləri vasitəsilə necə ifadə oluna biləcəyinə dair nadir arxeoloji mənzərə yaradır.