Zəngəzur dəhlizi

Zəngəzur Dəhlizi Cənubi Qafqazda ən çox müzakirə olunan geosiyasi layihələrdən biridir və Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyə, İran və digər ölkələr arasında qızğın müzakirələrə səbəb olur. Bu nəqliyyat marşrutu Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Ermənistanın Sünik vilayəti vasitəsilə birləşdirməyi hədəfləyir. Layihə region üçün strateji əhəmiyyətə malikdir və iqtisadiyyat, təhlükəsizlik və beynəlxalq münasibətlərə təsir göstərir. Bu məqalədə Zəngəzur Dəhlizinin tarixi, əhəmiyyəti və son inkişafları araşdırılır.

Tarix və Konsepsiyanın Mənşəyi

Zəngəzur Dəhlizi ideyası 1990-cı illərdə Birinci Qarabağ Müharibəsindən sonra, Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin kəsilməsi ilə ortaya çıxıb. Sovet dövründə bu marşrut Zaqafqaziya Dəmir Yolu və Bakını Naxçıvanla birləşdirən avtomobil yolları vasitəsilə fəaliyyət göstərib. 2020-ci il İkinci Qarabağ Müharibəsindən və Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında 10 noyabr 2020-ci il tarixində imzalanmış üçtərəfli sazişdən sonra nəqliyyat əlaqələrinin bərpası prioritetə çevrilib. Saziş kommunikasiyaların açılmasını nəzərdə tutub və Zəngəzur Dəhlizi ilə bağlı müzakirələrə təkan verib.

Dəhliz Ermənistanın Sünik vilayəti vasitəsilə Azərbaycanın Ağbənd qəsəbəsindən Naxçıvanın Ordubad şəhərinə təxminən 40 km uzunluğunda avtomobil və dəmir yolu marşrutunu nəzərdə tutur. Azərbaycan və Türkiyə layihəni fəal şəkildə təşviq edir, çünki bu, Türk dünyasının inteqrasiyasını və beynəlxalq ticarət marşrutlarının inkişafını təmin edir. Lakin Ermənistan “dəhliz” terminindən imtina edərək bunun suverenliyinə təhlükə olduğunu düşünür və alternativ olaraq “Sülh kəsişməsi” konsepsiyasını təklif edir.

Geosiyasi və İqtisadi Əhəmiyyət

Zəngəzur Dəhlizi Azərbaycan üçün strateji baxımdan həyati əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu, Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsini təmin edir və İran vasitəsilə dolama marşrutlara ehtiyacı aradan qaldırır. Layihə Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) ilə inteqrasiya olunaraq Çindən Avropaya yük daşımalarının müddətini 40% qısaldır və illik tutumu 15 milyon tona çatdırır. Türkiyə üçün dəhliz Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanı yaradır və regionda təsirini gücləndirir. İqtisadi faydalar arasında logistika, gömrük mərkəzləri və ticarət zonalarının inkişafı var ki, bu da ticarət dövriyyəsini artıra bilər.

Lakin layihə Ermənistan və İranda narahatlıq doğurur. İrəvan öz ərazisinin bir hissəsi üzərində nəzarəti itirməkdən qorxur, Tehran isə dəhlizin Cənubi Qafqazdakı təsirini və öz ərazisindən keçən alternativ marşrutları zəiflədəcəyini düşünür. 2020-ci il sazişinə əsasən dəhlizin təhlükəsizliyini təmin edən Rusiya layihəni dəstəkləyir, lakin Ermənistanın marşrut üzərində suverenliyinin qorunmasında israrlıdır.

Son Xəbərlər

2025-ci ildə Zəngəzur Dəhlizi diqqət mərkəzində qalır. 2025-ci ilin avqustunda ABŞ prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan liderləri Ağ Evdə “Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” adlandırılan ilkin saziş imzalayıblar. Saziş Sünik vilayətindən keçən nəqliyyat marşrutunun Ermənistan qanunlarına uyğun yaradılmasını nəzərdə tutur. ABŞ infrastruktur işləri üçün dəhlizi 100 il müddətinə icarəyə götürməyə hazır olduğunu bildirib, bu isə İranın “Amerika-sionist planı” adlandıraraq etiraz etməsinə səbəb olub. Azərbaycan öz ərazisində yol tikintisinin 70%-ni tamamlayıb və Ağbənd yaxınlığında Araz çayı üzərində körpü tikintisinə başlayıb.

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan tranzit gəlirlərinin ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətini vurğulayır, lakin marşrut üzərində Ermənistanın tam suverenliyində israr edir. İran öz təsirini qorumaq üçün Araz Dəhlizi adlı alternativ marşrut təklif edib. Eyni zamanda, Türkiyə layihəni Türk dünyasının inteqrasiyası üçün açar kimi görür.

Nəticə

Zəngəzur Dəhlizi təkcə nəqliyyat layihəsi deyil, həm də Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyə, İran, Rusiya və ABŞ-ın maraqlarının kəsişdiyi geosiyasi qovşaqdır. Onun həyata keçirilməsi Cənubi Qafqazda ticarət marşrutlarını və güc balansını dəyişə bilər, lakin bütün tərəflərin suverenliyinin nəzərə alınmasını tələb edir. 2025-ci ildə layihə aktiv danışıqlar mərhələsindədir və onun uğuru ölkələrin kompromis tapmaq qabiliyyətindən asılıdır.