Tramp Marşrutu (TRIPP)

2025-ci ilin avqustunda Ermənistan və Azərbaycan arasında ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə imzalanan sülh sazişi “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) layihəsinin başlanğıcını qeyd etdi. Ermənistanın Sünik bölgəsindən keçən bu tranzit dəhlizi Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirir və regionda iqtisadi və geosiyasi dəyişikliklər vəd edir. Bu məqalə layihənin mahiyyətini, əhəmiyyətini, infrastrukturunu və onun həyata keçirilməsi ilə bağlı çətinlikləri araşdırır.

TRIPP nədir?

“Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) Ermənistan ərazisindən keçərək Azərbaycanın qərb hissəsini Naxçıvanla birləşdirən strateji nəqliyyat dəhlizidir. ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə başladılan layihə iqtisadi əlaqələri inkişaf etdirmək, regional sabitliyi gücləndirmək və Avropa, Qafqaz və Asiya arasında ticarəti asanlaşdırmaq məqsədi daşıyır. TRIPP dəmir yolu, avtomobil yolu, neft və qaz kəmərləri və fiber-optik rabitə xətlərinin tikintisini əhatə edir. Marşrut ABŞ-ın nəzarəti altında beynəlxalq konsorsium tərəfindən idarə olunacaq, lakin Ermənistan ərazi üzərində suverenliyini saxlayır.

Tarixi Kontekst

TRIPP layihəsi 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Ermənistan və Azərbaycan arasında imzalanan sülh sazişindən ortaya çıxıb. Bu saziş Dağlıq Qarabağla bağlı uzunmüddətli münaqişənin həllində mühüm addım oldu. Əvvəllər Azərbaycanda “Zəngəzur Dəhlizi” adlandırılan marşrut Ermənistanın ərazi üzərində nəzarətini itirməsi ehtimalını nəzərdə tutduğu üçün mübahisələrə səbəb olmuşdu. TRIPP kompromis adı olaraq təklif edildi, layihənin iqtisadi xarakterini və Ermənistanın suverenliyinə hörməti vurğuladı.

İqtisadi və Geosiyasi Əhəmiyyəti

TRIPP Avropa, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Çini birləşdirən Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (Orta Dəhliz) bir hissəsi olmağa hazırlaşır. Ermənistan üçün layihə nəqliyyat təcridindən çıxış imkanı yaradır, dünya bazarlarına dəmir yolu ilə çıxış təmin edir və infrastruktur investisiyalarını cəlb edir. Azərbaycan Naxçıvana və Türkiyəyə birbaşa çıxış əldə edərək ticarət mövqeyini gücləndirir. Vasitəçi kimi ABŞ Cənubi Qafqazdakı təsirini artırır ki, bu da ənənəvi olaraq regionda aktiv olan Rusiya və İranda narahatlıq doğurur.

Layihə həmçinin beynəlxalq şirkətlərin diqqətini cəlb edib. Məsələn, Danimarkanın nəhəng gəmiçilik şirkəti Maersk marşrutdan ticarət axınını sürətləndirmək üçün istifadə etmək istədiyini bildirib. TRIPP-in iş yerləri yaratması, iqtisadi fəaliyyəti artırması və regional sabitliyi təşviq etməsi gözlənilir.

İnfrastruktur və Həyata Keçirilmə

Dəhliz Ermənistanın Sünik bölgəsindən 43 kilometr məsafədə uzanacaq. O, müasir infrastruktur daxil edəcək: dəmir yolu, avtomobil yolu, neft və qaz kəmərləri və rabitə xətləri. Tikinti və idarəetmə ABŞ-ın rəhbərliyi altında beynəlxalq konsorsiuma həvalə olunub, lakin ərazi Ermənistanın yurisdiksiyası altında qalır. Layihənin başlanması üçün sərhədlərin demarkasiyası və sərhəd və gömrük məntəqələrinin qurulması tələb olunur. Azərbaycan prezidentinin sözlərinə görə, dəmir yolunun qısa məsafəsi sayəsində tikinti tez bir zamanda başa çatacaq.

Çətinliklər və Mübahisələr

İqtisadi perspektivlərə baxmayaraq, TRIPP mübahisələrə səbəb olur. Ermənistanda bəziləri layihənin ölkənin suverenliyini məhdudlaşdıra biləcəyindən narahatdır, baxmayaraq ki, rəsmilər marşrutun Ermənistan yurisdiksiyası altında fəaliyyət göstərəcəyini vurğulayır. İran TRIPP-in ABŞ-ın regiondakı təsirini artırması və öz mövqeyini zəiflətməsi kimi narahatlıqlarını ifadə edib. Rusiya da layihəni Cənubi Qafqazdakı təsirinə təhlükə kimi görür. Bundan əlavə, idarəetmə və təhlükəsizlik detalları ilə bağlı həll olunmamış məsələlər əlavə danışıqlar tələb edir.

Nəticə

“Tramp Marşrutu” (TRIPP) Cənubi Qafqazın iqtisadi və geosiyasi mənzərəsini dəyişdirmə potensialına malik iddialı layihədir. O, Ermənistan və Azərbaycan üçün yeni imkanlar açır, regionda sülh və rifahı təşviq edir. Bununla belə, onun uğuru diqqətli həyata keçirilmədən, tərəflərin suverenliyinə hörmətdən və geosiyasi ziddiyyətlərin aradan qaldırılmasından asılıdır. 2025-ci ildə TRIPP diqqət mərkəzindədir və onun inkişafı regionun gələcəyini onilliklər boyu müəyyənləşdirəcək.